jg.40 (2008) 1-2

De Achttiende Eeuw 40 (2008) nr.1 cover40-1
Themanummer ‘Ger-Manie’

Eveline Koolhaas-Grosfeld, Verklaring der plaat
‘Eine Landfrau nächst Amsterdam’ en ‘Ein brabäntischer Schiffer’,
uit: T. F. Ehrmann, Die Holländer. Eine karakteristische Skizze aus der Völkerkunde (Leipzig en Jena, 1791).

Omstreeks 1791 werd Theophile Friedrich Ehrmann, jurist, vertaler en publicist in Stuttgart, benaderd door de uitgever Adam Schneider. Of hij een korte tekst wilde schrijven bij de achttien Nederlandse kostuumprenten die Schneider ‘vorräthig’ had. De uitgever rook natuurlijk geld. De vraag naar etnografisch beeldmateriaal was flink gestegen sinds de opkomst van nieuwe wetenschappelijke disciplines als antropologie en land- en volkerenkunde in de jaren 1770. En Ehrmann had al een aantal populariserende boeken op dit gebied op zijn naam had staan. Met de actualiteit nam Schneider het niet zo nauw. De prenten die hij ‘voorradig’ had zijn nogal slordige kopieën, onder andere van de al bijna honderd jaar oude serie van Bernard Picart, Diverses modes dessinées d’après nature, maar zonder de originele onderschriften. Ehrmann kon dus vrijelijk interpreteren. En zo werd een ‘paysanne de Brabant’ van Picart bij Die Holländer ingelijfd als ‘eine hollaendische Baursmagd.’ Een slapende ‘paysanne de Buiksloot’ werd het toonbeeld van ‘die sprechenste Indolenz.’ Een flegmatisch temperament – inderdaad, ook Die Holländer staat weer bol van dit aloude nationale stereotype, maar zonder de negatieve betekenis die buitenlanders hier meestal aan gaven. Voor Ehrmann zijn de Hollanders juist hierdoor het gelukkigste volk dat er bestaat. Want flegma maakt bedachtzaam, een karaktertrek die de politiek ten goede komt. Een Hollandse burger laat zich niet zomaar beïnvloeden door opruiende geschriften, dus hoeft een Hollandse staatsman niet te vrezen dat hij van het ene op het andere moment uit de gratie raakt. Hij kan zich dus concentreren op de welvaart van de staat. Nergens worden openbare ambten zo goed vervuld, en nergens wordt werken voor het algemeen welzijn zo goed beloond als in Holland. Je ziet het aan die schipper: ‘Welch ruhiger spähender Blick in den Ozean hinaus.’

Rietje van Vliet, ‘De kortstondige carrière van Johan Hendrik Munnikhuizen als Übersetzungs- Fabricant’ 
The article presents the Hague bookseller Johan Hendrik Munnikhuizen (1736-ca. 1803) as a case-study of Dutch publishers who anticipated the Ger-mania which from the 1760s held the Dutch reading-public in its grip. The factors leading to Munnikhuizen’s rapid successes as a bookseller are examined; one important factor being that he spoke and wrote German fluently, and knew many a German enlightened theologian thanks to his Lutheran background. For the Dutch translation ofJohan Bonkel, which was based on the German edition containing many neological passages, the publisher had to enter into correspondence with his famous German colleague Friedrich Nicolai. He did not approach him directly, but sought the mediation of the German banker Theodor Gülcher. It is unclear what caused Munnikhuizen to exit his publishing career as fast as he had entered upon it. The combination of a possible shortage of business talent, an unsound financial basis and competition from a growing group of German publishers who had settled in Germany, must have been his undoing.

Paul Knolle, ‘Duitse schilders in de Hollandsche school. Hun komst, verblijf en reputatie 1680-1820’
During the eighteenth century, at least forty to fifty German painters came to The Netherlands to study and to find work. Several of them, like the portraitist Jan Maurits Quinhard and the painter of portraits and genre pieces Willem Laquy. were highly successful. Quinkhard even put, with Cornelis Troost, his stamp upon Dutch portraiture. On the basis of the artists’ biographies published by Arnold Houbraken (in 1718-1721), Johan van Gool (1750-1751) and Roeland van Eynden en Adriaan van der Willigen (1816-1840), this phenomenon is researched. The artists were inspired by the traditional cultural contacts between several German principailities and the Low Countries, the high quality and reputation of Dutch art and the prosperous art market, the rich private art collections and the high level of art education of the neighbouring country. Many of these German immigrants came from areas not far from The Netherlands, but painters also left Berlin, Hannover, Heilbronn, Erfurt, Dessau, Mannheim and Mainz. Most of them went to Amsterdam, where around 1700 Gerard de Lairesse proved to be a favourite teacher, because of the taste he represented and his educational capacities. Many German painters stayed for a long period, worked hard for the Dutch art market and became respected citizens. In particular Van Eynden and Van der Willigen considered several of them to form part of the Dutch school, which may seem strange considering the fact that during the second half of the eighteenth century national sensitivity had grown fast. In this article, some explanations for their point of view are suggested.

Annemieke Kouwenberg, ‘‘De kennis der Duitsche taal is, derhalven, voor een Geleerden, hedendaags onontbeerlijk.’ De Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen en Felix Meritis als bemiddelaars tussen de Nederlandse en Duitse wetenschappen’
According to the around 5000 translations from German into Dutch, German literature, science, philosophy and so on were quite popular in the Netherlands between 1750 and 1840. It seems obvious that these translations influenced the Dutch public debate on these subjects; in magazines and especially learned and cultural societies, the effects of this German input may be found. Searching the archives of two Dutch societies (the learned society Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen and the Amsterdam cultural society Felix Meritis) to trace the interest in German science, we learn that the societies were not quite as receptive as we might have supposed. More interestingly, both societies showed quite different approaches in dealing with international contacts and scientific input. Whereas for the Hollandsche Maatschappij the German contacts and scientific input were only one of the many options, Felix Meritis used the German link to realize its scientific ambitions. According to the attention the society got from scientists and travellers, Felix Meritis was quite succesful in doing so. The differences between both societies reveal the possibilities societies had in handling the international context of their activities.

Bettina Noak, ‘Verhullen en ontsluieren. Christoph Martin Wielands gratia-theorie in de Brieven over verscheide onderwerpen van Rhijnvis Feith’
This article discusses the intellectual relationship between Christoph Martin Wieland (1733-1813) and Rheinvis Feith (1753-1824). It shows that the Dutch writer was very well acquainted with the aesthetic conception of grace (Grazie) used by the German author. In his Brieven over verscheiden onderwerpen (Letters on different topics, 6 vls, 1784-1793) Feith frequently quotes Wieland to confirm his own arguments. Nevertheless Feith cannot be described as a mere epigone of Wieland. He uses his ideas in a very creative way to develop a critical attitude towards the rules of courtly communication which he considered immoral. Feith connects the requirements of a more natural and subjective communication between individuals with his dedication to aesthetic and moral values and the welfare of his fatherland.

J.W.H. Konst, ‘De laat-achttiende-eeuwse Weense vertaling van de lyriek van Jacobus Bellamy (1757-1786)’ 
This article discusses an anonymous German translation of the works of Jacobus Bellamy (1757-1786), published in 1790-1791 by the Viennese publisher Ignaz Alberti (Ignatius Albertus): J. Bellamy’s Gedichte. The central question is wether or not the relatively unknown poet Theobald Wilhelm Broxtermann (1771-1800) could have been the translator.

Thomas von der Dunk, ‘Inkognito aber Stadtbekannt: Joseph II. auf Reisen in Holland’
In the centuries before the French Revolution, monarchs mostly stayed at home to govern their realm. Seldom did they leave their palaces to visit remote provinces and meet their subjects. In the era of the Enlightenment, this habit changed. One important example was Joseph II of Hapsburg, Holy Roman Emperor from 1765 till 1790.
In the summer of the year 1781 he made his first and last trip to the Austrian-governed Southern Netherlands. A week-long visit through the Dutch Republic was part of the trip. To his regret there was no opportunity to cross the North Sea and have a look at England too. Joseph officially travelled incogni­to, under the alias of Count of Falkenstein, but it was universally known that he was travelling around. Naturally, as soon as he arrived anywhere, rumours started and curious crowds turned up at his window. This had already happened to him in Belgium, where he had fled the public several times through a backdoor.
A report on Joseph’s tour, in a small booklet, appeared that very year in both Dutch and French. It shows that the emperor planned to combine personal interest with political purposes. He stayed in Rotterdam, Delft, The Hague, Leiden, Haarlem, Zaandam and Amsterdam, and visited a lot of well-known cultural and social institutions that were contemporary tourist attractions, like the Academy and Hortus in Leiden, Czar Peter’s cottage in Zaandam and the shipyards and warehouses of Amsterdam; he also made an excursion to the village of Broek-in-Waterland, of which the scrubbed pavements represented Dutch cleanliness to foreign nations. Here, he painfully faced the fact that his interest as an emperor in the living conditions of his subjects did not imply the interest of said subjects in his visit. They had more important matters to attend to.
But apart from personal interests, there was of course also the political agenda. On his trip to The Hague, Joseph II paid a visit to the stadholder and his most important advisor, the Fat Duke of Brunswick; in Amsterdam he did meet the mighty mayor Joachim Rendorp. In the year 1781 the Republic was at war with England; Austria was at that time allied with England’s Erbfeind, France. On basis of the Treaty of Westphalia, The Hague still blocked the Scheldt river, and when Joseph II was in Antwerp, the city council petitioned to the emperor to have the lifeline of the town reopened. So, Joseph II had a lot to discuss behind the closed doors of the Binnenhof and the Town Hall of Amsterdam.


De Achttiende Eeuw 40 (2008) nr.2cover40-2

Kornee van der Haven, Verklaring der plaat
Nicolaas Chevalier, Bal masqué te Utrecht op 10 oktober 1713, 1714. Kopergravure, 26 X 17,5 cm. Het Utrechts Archief, H.A. S13.27

De hugenoot Nicolas Chevalier berichtte in de jaren 1710-1713 in zijn eigen krant Journal d’Utrecht en in diverse gelegenheidspublicaties over de Utrechtse vredesonderhandelingen. Chevalier was zelf woonachtig in Utrecht, waar hij lange tijd actief was als boekverkoper, drukker, medailleur, maar ook als verzamelaar van rariteiten. Zijn ‘Chambre de Raretez’ in de Domstad werd internationaal geroemd. De verzameling was zo breed als het interessegebied van de Fransman zelf en bevatte niet alleen medailles en antieke beeldjes, maar ook mechanische instrumenten, geamputeerde ledematen van mummies en vreemde insecten.
Voor de grote feesten die diplomaten omstreeks 1713 in Utrecht organiseerden, vervaardigde Chevalier in opdracht uitvoerige feestbeschrijvingen, die hij niet alleen zelf schreef en liet drukken, maar tevens illustreerde. Dat we hier niet met een Utrechtse Romeyn de Hooghe te maken hebben, moge blijken uit het dilettantische karakter van de gravure uit 1713. De prent is vervaardigd naar aanleiding van een bal masqué dat een lid van de Spaanse gezantschap, de hertog van Ossuna, op 10 oktober 1713 organiseerde in het Duitse Huis aan de Springweg. De geboorte van prins Ferdinand van Castilië (de latere Ferdinand VI) vormde de aanleiding voor het feest. Op de prent zien we een geïllumineerde zaal met tafels en piramides, voorzien van allerlei lekkernijen, met aan weerszijden verlekkerde toeschouwers, in het midden de gasten en rechts vier muzikanten. Geheel achter zien we de entree naar de tweede zaal, waar het bal zelf plaatsvond.
De prent is bijzonder, omdat het een van de weinige afbeeldingen is van een achttiende-eeuws maskeradefeest in de Republiek. Bovendien toont het in combinatie met de feestbeschrijving interessante details over de kostuums van de gemaskerden. Behalve de commedia dell’arte figuren op de voorgrond, vinden we bij de letter B een als koerier geklede figuur, met tussen zijn tanden een papier met een regel uit Virgilius’ Bucolica. Midden rechts zien we een man die is verkleed als astroloog, met op zijn mouw de naam Endymion: de jonge herder die door Zeus in eeuwige slaap wordt gesust om zijn onsterfelijkheid, schoonheid en jeugd te behouden, zodat de maangodin Selene hem heimelijk kan kussen. De man wijst naar een tekst van Vergilius die op zijn hoed geborduurd is (vrij vertaald): ‘Wanneer de sterren gaan slapen, is het de rust die men moet zoeken.’ Het lijken nu misschien (ook met de obligate knipoog) tamelijk slaapverwekkende teksten, maar de astroloog wist hiermee niettemin, althans als we de chroniqueur mogen geloven, de vrouwelijke gasten op het feest bijzonder te vermaken.
Het is jammer dat Chevalier zijn graveerkunsten niet gebruikt heeft om nog andere meer spectaculaire kostuums aan de lezer te tonen. Hij beperkte zich tot kostuums die konden dienen om zijn belezenheid en kennis van de klassieken aan het internationale publiek ten toon te spreiden. Zo heeft hij het vleermuispak van ene ‘Heer Emanuel’, waaraan hij slechts vier woorden besteedt, niet afgebeeld. Zonder verwijzingen naar Vergilius op zijn vleermuisvleugels gespeld, nodigde het pak, hoe extravagant het misschien ook geweest moge zijn, kennelijk niet uit tot een meer uitvoerige beschrijving.

  • Nicolas Chevalier, Relation des fetes, que son excellence monseigneur le duc d’Ossone a données au sujet de la naissance du prince Ferdinand de Castille, le Lundi 9. d’Octobre 1713, et le jour de naissance de Sa Majesté Catholique Philippe V, roi d’Espagne etc. etc. etc., le 21. de Decembre 1713(Utrecht 1714).
  • J. Fransen, Les comédiens français en Hollande au XVIIe et au XVIIIe siècle (Paris 1925) 240-243.
  • J.J. Manne, ‘Nicolaas Chevalier (1661-1720). Boekhandelaar, uitgever, handelaar in munten en verzamelaar van oudheden en rariteiten’, Utrechtse biografieën 3 (1996) 35-39.

Kornee van der Haven en Eveline Koolhaas-Grosfeld, Inleiding

Willem Frijhoff, Utrechts vreugdevuur, masker voor ’s Lands neergang?

Joost Kloek, Politiek pragmatisme versus religieuze rechtzinnigheid: De Oratio pro Comoedia van Pieter Burman en haar Utrechtse context

Ad van der Jagt, De Amerikaanse gezant William Vans Murray over de Bataafse Republiek 1797-1801

Simon Vuyk, De letterkundige reflectie van Jan Konijnenburg tussen 1813-1827

Berichten uit de geleerde wereld:
Anat Harel, ‘De romantische inslag’. Gesprekken met de komende en vertrekkende hoogleraar vrijmetselarij: Anton van de Sande en Malcolm Davies